Một số công cụ kinh tế trong quản lý môi trường

Một số công cụ kinh tế trong Quản lý môi trường

Ớ nước ta phương cách quản lý môi trường bằng các công cụ kinh tế đang ở giai đoạn khởi đầu nghiên cứu áp dụng, chưa có kinh nghiệm thực tế, vì vậy phần này được soạn thảo theo kinh nghiệm quốc tế, chủ yếu dựa vào tài liệu.

Trong những năm gần đây, nhiều nước trên thế giới đã sử dụng những công cụ kinh tế khác nhau (các loại phí, giấy phép có thể bán được, hệ thống ký quỹ và hoàn trả, khuyến khích thực thi, các chính sách thuế môi trường và tài nguyên, quy định đền bù thiệt hại do ô nhiễm môi trường, v.v.) nhằm đem lại sự mềm dẻo, hiệu quả, chi phí – hiệu quả nhất. Với những mức độ khác nhau, chúng sử dụng những nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả” và “người hưởng lợi phải trả”. Theo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả, thì ở mức ô nhiễm cao sẽ chịu phạt vé tài chính cao hơn, còn ở mức ô nhiễm thấp hơn thì chịu phạt thấp hơn, hoặc thậm chí còn được thưởng nữa. Theo nguyên tắc người hưởng lợi phải trả thì người sử dụng phải trả toàn bộ chi phí xã hội cho sự cung cấp nguồn lực đó, ví dụ trả tiền nước và dịch vụ liên quan bao gồm cả các chi phí xử lý nước. Trong khi một số công cụ kinh tế ứng dụng các chi phí trực tiếp (ví dụ: phạt trên khối lượng chất độc thải ra, hệ thống trả phí theo từng thứ chất thải rắn, phí cho phép thải khí tính theo khối lượng khí thải ra, tiền ký quý có thể được hoàn trả cho các bao bì), các công cụ khác lại sử dụng các chi phí gián tiếp như đánh thuế đầu ra (ví dụ: thuế nhiên liệu).

Phương cách kinh tế có một số ưu điểm như:

–   Khuyến khích sử dụng các biện pháp chi phí – hiệu quả để đạt được các mức ô nhiễm có thể chấp nhận được.

–   Kích thích sự phát triển công nghệ và tri thức chuyên sâu về kiểm soát ô nhiễm, trong khu vực tư nhân.

–   Cung cấp cho Chính phủ một nguồn thu nhập để hỗ trợ cho các chương trình kiểm soát ô nhiễm.

–     Cung cấp tính linh động trong các công nghệ kiểm soát ô nhiễm.

–    Loại bỏ được yêu cầu của Chính phủ về một lượng lớn thông tin chi tiết cần thiết để xác định mức độ kiểm soát khả thi và thích hợp đối với mỗi nhà máy và sản phẩm.

Dù có những thế mạnh đó, các công cụ kinh tế cũng có một số những bất lợi. Một vấn đề đáng lưu ý là tác động của các công cụ kinh tế đối với chất lượng môi trường là không thể dự đoán được như trong phương cách pháp lý truyền thống, vì những người gây ô nhiễm có thể lựa chọn giải pháp riêng cho họ. Hơn nữa trong những trường hợp các phí, nếu mức thu phí không thoả đáng, một số người gây ô nhiễm có thể chịu nộp phí và tiếp tục gây ô nhiễm. Đối với các nước đang phát triển, một điểm khác của công cụ kinh tế (đặc biệt là giấy phép có thế bán được và chi phí xả khí thải nước) là chúng đòi hỏi phải có những thể chế phức tạp đế thực hiện và buộc thi hành.

Như đã nêu trên, các công cụ kinh tế thường sử dụng nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Mục đích của nguyên tắc này là kết hợp với các tiêu chuẩn hay các phí, sẽ nhất thể hoá các chi phí về bảo vệ môi trường, ở mức chi phí xã hội tối thiểu. Tuy nhiên, không có lý do thoả đáng nào khiến Chính phủ phải tham gia vào vào việc điều chỉnh sự tổn thất do ô nhiễm, trừ trường hợp buộc thực thi quyền bất động sản. Tuỳ thuộc vào tình trạng ai là người sở hữu quyền bất động sản, hoặc là nạn nhân sẽ phải trả cho người gây ô nhiễm để anh ta không gây ô nhiễm nữa. Trong chừng mực các cuộc thương lượng không tốn kém, có thể thoả thuận được về lượng ô nhiễm tối ưu về mặt xã hội cho cả hai trường hợp nêu trên, khi có ít người gây ô nhiễm và nạn nhân, và đã biết được số người thụ hưởng lợi ích từ một thoả thuận thì các cuộc thương lượng có thể cho phép nội bộ hoá những khía cạnh môi trường bên ngoài. Tuy nhiên, giá trị của phương cách này được dựa trên hai giả định: chi phí giao dịch là không đáng kể (đặc biệt, khi số nạn nhân và người gây ô nhiễm không lớn) và sự thương lượng đạt được thành công, với các thoả thuận được thực thi. Tuy nhiên, nếu thiếu bất kỳ một điều kiện nào, thì sự can thiệp của công chúng có thể sẽ là một giải pháp hữu hiệu duy nhất theo báo cáo nội bộ của Ngân hàng thế giới (WB).

Xem thêm: Bán nhà Hà Nội giá 1 tỷ